BABAM KOÇERO’DAN ARMAĞAN
Görüntüleri belleğimde giderek silikleşmiş o ilk karşılaşmadan sonra, onlarca yıl görüşmedik. Adı geldi geçti elbette evimizin en sıcak söyleşilerinde.
Cumhuriyet gazetesine konuk yazar olarak bir şeyler yazmaya kalkıştıktan sonra, önce seslerimiz buluştu Başaran amcayla.
Babam Dursun Akçam, Başaran amcamın eşkıya Koçero’suydu.
Her konuşmamızda onu sorardı Başaran; “Koçero’dan ne haber, neler yapıyor?”
Koçero, 12 Eylül kaçağıydı; yurtdışında sığınmacıydı o sıralar. Benim 1986 yılı, ilk yurtdışı çıkışımda görüşebilmiştik bir kez… “Sizin Koçero, Hamburg’un St. Paulisi’ne, denizcilerin seks ve eğlence merkezine muhtar olmuş Başaran amca” dediğimde ne çok gülmüştü… “Yakışır, yakışır” demişti. Ve Dursun Akçam’ı o çok erken denecek yaşta yitirdiğimizde, neredeyse yıllarca, her konuşmamızda gözyaşlarını tutamamıştı Başaran amcam.
Mehmet Başaran, Alper Akçam’ı yazmaya iteleyen, onu tüm tökezlemelerinde yüreklendiren koca bir Rönesans savaşçısıdır. Kökleriyle, diş ve tırnağıyla bu yurdun toprağına, kültürüne olabildiğine tutunmuş, hiçbir rüzgâra karşı eğilmeyen, yapraklarında şiir hışırtılarını, dallarında devrimci bir direnci taşıyan, kovuğunda geleceğe atılacak tohumlar besleyip büyüten ulu bir çınardır.
İlk kitabım “Ağaların Ağası”nın arkasına yazdığı o güzel tanıtım notunu hak edebilmiş miydim, hâlâ tam bilemiyorum…
Cumhuriyet gazetesine konuk makale yazarı olarak gönderdiğim, Sami Karaören ağabeyimizin süzgecinden geçemeyen her yazım, dergilerde yayınlanmayan her öyküm, benim için, amcam Başaran’a bır sızlanma, yakınma nedeni olurdu. O da hiç üşenmez, bir yandan eşinin ağır hastalığıyla uğraşırken, bir yandan bana sayfalar dolusu, tümü de yüreklendirici mektuplar yazardı.
Önce Yeniden Mudafaai Hukuk’ta, sonra Yeniden İmece’de birlikte yazılar yazdık. Edebiyat çalışmalarımı ilgiyle izledi, elinden geldiğince destekledi. Tam bir baba dostuydu o; kan bağıyla bağlanmış kadar sıcak bir amcalıktı yaptığı…
Yazılarını, şiirlerini severek okuduğum Başaran amcamın bir başka özelliğini ve kendi kuşağı içindeki ayrıcalıklı yerini, iki yıl sürmüş hummalı bir çalışmanın ürünü olan Anadolu Rönesansı Esas Duruşta adlı yapıtımı hazırlarken iyice ayrımsadım. Yüreğimdeki yeri daha da başkalaştı, kök saldı… Başaran amcamın yaşadığı olguları gözlemleyebilme ve çözümleyebilme yetisi, her koşulda değişim ve yenileşmeden yana olan devrimci gücüydü onu ayrıcalıklı kılan.
Çalışmalarım sırasında Köy Enstitüleri’nin ve Köy Enstitülü yazarların kültürel değişimdeki yerini incelerken Bahtin’den, onun grotesk halk kültüründen yola çıkarak yaptığı Rönesans ve Dostoyevski çoksesliliği işaretinden yararlanmıştım… Halk kültürü ile Köy Enstitüleri’nin Anadolu’da yol açtığı değişim arasındaki ilişkiyi, bir “Rönesans” tanımlamasıyla adlandıran ilk adlardandı Başaran amcam. Bir kuyumcu titizliğiyle Cumhuriyet tarihindeki o eşsiz girişimin en parlak damarlarını bulup seçiyordu: “Gerçekten de derin vurulmuştu toprağa kazma, bir ekin ve eğitim kirizmasıydı bu. Halkın yaratıcılığı, yaşayan ekin değerleri harman ediliyordu Enstitülerde: O güne değin bilinmeyen ulusal oyunlar, türküler, saz söz değerleri, nakışlar, beceriler gün ışığına çıkmıştı. Çevrenin ‘topraktan öğrenmiş’ en usta bağcısı, arıcısı, dokumacısı, ozanı ‘ustaöğretici’ olarak katılmıştı eğitim imecelerine.
Rönesans döneminde olduğu gibi halkın özdeğerleri, giderek ulus ekini, sanatı güçlendirici bir yaygınlığa kavuşuyordu.
Elli yıl önce enstitülerde iş günü başlarken ya da hafta sonu şenliklerinde davul zurna, mandolin, akordeon eşliğinde, kızlı erkekli topluluğun oynadığı ulusal oyunlar şunlardı:
Zeybek Oyunları:
Harmandalı, Bengi, Arpazlı, Dağlı, Somalı, Denizli, Sandıklı, Ortaklar, Savaştepe, Çal, Aydın, Muğla, Pamukçu, Yalabık, Isparta, Kütahya, Tavas Kırması…
Halaylar:
Timurağa, Cico, Hoşbilezik, Haynaro, Çankırı, Çorum, Merzifon, Sivas ağırlaması, Kars Abdurrahman, Eminem, Delilo, Kaliçe potinli gelin, Tamzara, mektebin bacaları…
Horonlar: Sıksara, Beşikdüzü, Kızlar horonu, Hopa, Hemşin, Rize, Düzce iki ayak, Döner Çoruh, Hopa titremesi, Düz horon…
Halkın yüzyıllardır içinde yarattığı yaşamı algılama, yorumlama, sese, devinime dönüştürme ürünleridir bu oyunlar; iş yaşamını, insan ilişkilerini, sevgiyi, dostluğu, yiğitliği incelikle, beğeniyle dile getirir.” (Mehmet Başaran, Özgürleşme Eylemi, Köy Enstitüleri, s 27)
Başaran amca, İsmail Hakkı Tonguç’u en iyi anlayan öğrencilerdendi; Köy Enstitüleri’ni “Milli Şef’in arka bahçesi olarak gören Amerikanyalı doktora tezlerine, kafaları midelerine doğrudan bağlanmış ukala aydınların kafasına taş gibi inecek yanıtları çoktan hazırdı...
“Falih Rıfkı’nın Ulus’ta çıkan bir başyazısı Tonguç Baba başlıklıydı. Sakın bu adı İdrisdağı eteklerinde bir yatır adı sanmayın diyordu yazar, halkın, umut bağladığı bir insan, bir eğitimciyi gözünde azizleştirmesidir. İlköğretim Genel Müdürü Hakkı Tonguç’a yakıştırdığı addır bu…
Niçin ‘Milli Şef’e, küçük dağları kendisinin yarattığını sanan şunca Eğitim Bakanı’na değil de, Tonguç’a ‘Baba’ diyor halk, Tonguç’u bağrına basıyor? Çocuklarına onun adını koyuyor?...” (Mehmet Başaran, Özgürleşme Eylemi Köy Enstitüleri, s 9)
Başaran amcam, Köy Enstitüleri’ne kulaktan dolma bilgilerle kara çalmaya çalışanların, kazı koz diye göstermeye çalışan yarım akıllıların karşısında bir Rönesans savaşçısı gibi dikilmeyi nicedir görev sayar… Kemal Tahir’in 13.06.1980 tarihli Milliyet gazetesinde bir söyleşisi yayınlanır: “İkinci Dünya Savaşı başlangıcında Almanya’nın kazanacağı hesabına yatırım yapılmış ve ilköğretimde, eğitmen sistemi kurulmuştur. Ruslar’ın kazanacağı anlaşılınca, Köy Enstitüleri’ne geçilmiştir. İşte Köy Enstitüleri sorununun temelinde bu yanlışlık yatar.” (Kemal Tahir, Milliyet, aktaran Mehmet Başaran, Özgürleşme Eylemi Köy Enstitüleri, s 106)
Başaran, Kemal Tahir’e hak ettiği tokadı hiç geciktirmeden basar: “Gördünüz mü halk dostluğunu, bilimsel yaklaşımı!?... Halka acıma (!) örneğini?... Kuruluşunun altıncı yılında (1946), hem de savaşı Ruslar kazandığı halde, halk düşmanlarınca yıkılmaya başlanan Köy Enstitüleri’nin temelindeki yanlışlığı nasıl da şıp diye bulup ortaya çıkarıveriyor.
Eğitmen Kursları, Atatürk’ün buyruğuyla 1936 yılında açılmaya başlanmıştır. Demek, üç yıl sonra çıkacak savaşın sonucunu tahmin eden Atatürk, Hitler’i hoşnut etmek için her köye bir ‘ajan’ yollamayı düşünmüş.
Öğretmen Duyşen romanından (bize göre Eğitmen Duyşen diye çevrilmeliydi), Rusların da devrimden sonra ilköğretimi yaygınlaştırmak için deneyimli askerlerden ‘eğitmen’ olarak yararlandıklarını öğreniyoruz. Acaba onlar da, daha sonra yurtlarına saldıracak olan Almanlar’a mı yaranmak istemişlerdi?
Sonra n’olmuş? Savaşı Ruslar’ın kazanacağı anlaşılınca, ilköğretimde eğitmen sisteminden Köy Enstitüleri’ne geçilmiş!...
Çifteler, Kızılçullu Köy Öğretmen okulları 1937’de Trakya Köy Öğretmen Okulu 1938’de kuruluyor. Bu okullar, enstitülerin çekirdeği… 1940’ta 3803 Sayılı Köy Enstitüleri Kanunu çıkarılıyor. Bu gerçeklere göre meddahımız, yakıştırmalarıyla ne duruma düşüyor?” (Mehmet Başaran, Özgürleşme Eylemi Köy Enstitüleri, s 107)
Mehmet Başaran, Yeniden İmece 20. sayısındaki yazısında Köy Enstitüleri ile Halkbilim ve halk kültürü arasındaki ilişkiyi bir kez daha vurgular.
Anadolu’yu, Rumeli’ni, bu yurt topraklarını, dağını, ırmağını, rüzgârını onun kadar şairane anlatan, onun kadar seven bir başka sanatçı daha var mıdır acaba? “Gül parmaklı şafak doruklarına değdiğinde, yerlerinde duramaz olur Kuzey Anadolu sıradağları. Uyup Karadeniz’in kemençe seslerine, horona dururlar omuz omuza. Dağlar’ı görür de, Rize’si, Giresun’u, Trabzon’u durur mu, “’Ha uşaklar ha!’ deyip fırlar ayağa onlar da, günboyu Karadeniz gibi dalgalanırlar coşkuyla, ta Istırancalar’da, Yıldız Dağı’nda yankılanır ayak sesleri… Onlar da, onlar da Balkan dağlarının yiğitliği, Rumeli türkülerinin yanıklığıyla katılırlar horona…” (Mehmet Başaran, Trakya Rüzgârı, s 10).
Her şey iyi hoş giderken, ben Türkiye Cumhuriyeti uluslaşma sürecini, “Erken Cumhuriyet Dönemi Kültür Eğitim Çalışmaları”nı, kültür ve edebiyattaki değişimleri, bir yandan da bir ayağı Amerikanya’daki tezlere hak ettikleri yanıtı vererek derinlemesine incelemeye çabalarken, sorumluluğunu üstlendiğim Yeni Kuşak Köy Enstitüleri Derneği Ankara Şubesi’nin asansörsüz yapıdaki dördüncü kat bürosuna doksan yaş ve solunum-kalp rahatsızlıklarına inat tırmanan, derneğin hemen tüm etkinliklerine katılan Hüseyin Atmaca’nın kitabına yazdığım önsözle büyü bozuldu… Başaran amcam önce telefonda uzun uzun payladı beni. Atmaca’nın geçmişiyle ilgili, o güne kadar hiç duymadığım bazı gerçekleri sıraladı. Bilmiyordum, bilemezdim; derneğimize gidip gelen bir avuç enstitülüden de onu tanıyan yoktu sanırım. Hüseyin Atmaca’nın altmış yıl önceki duruşunu bilseydim, davranışım nasıl olurdu ya da olmalıydı; bunun yanıtını da hâlâ açıkça bulabilmiş değilim. Çevremizdeki kırk türlü omurgasız yaratığa mide bulantıları içinde tanıklık ederken, yardımcısız ayakta duramayan, dernek etkinliklerine katılmakla hiçbir çıkar edinemeyecek, yaşı doksanı aşmış bir eğitimciyi dışlamak yakışır mıydı bizlere? Kendimi Tanrı katında bir yargıç olarak görme hakkım var mıydı? Hüseyin Atmaca ve onun gibi yanılmış, yanlış yapmış enstitülerin aracılığı olmasa da, emperyalist saldırganlığın, yerli işbirlikçisi Finans Kapital’in, yedi bin yıldır Anadolu’nun iliğini kemiğini sömüren tefeci bezirgânlığın, toprak ağalığının boy hedefi durumuna gelmiş Köy Enstitüleri kapatılmayacak mıydı?
Bir yolunu bulup anlattım Hüseyin Atmaca’ya; babamın Köy Enstitülü dostları kırgındı kendisine. Susarak yanıtladı… Birkaç ay önce bir de ağır bir ameliyat geçirdi sanırım. Son yemeğimize, önünde tuttuğu yürüteci sürükleyerek, iki kişinin kolunda geldi.
Büyü bozulmuştu bir kez… Başaran amcamın bana kırgın olduğunu, benim siyasal duruşumla ilgili sorular sorduğunu öğrendim. Çok üzüldüm. Yeni Kuşak Köy Enstitüler Derneği çatısı altında yıllardır birlikte olduğum dostlarım için “İkinci Cumhuriyetçi” yakıştırması yapan bazı söylemlere karşı sert çıkışım da kulağına gitmiş olmalıydı. Kendimi bildim bileli, ayaklarımın bu topraklarda olmasına özen gösterdim. Yanlışı yapan kardeşim olsa, sessiz kalamadım. Aynı Başaran amcam gibi… Başka türlü, o Koçero’nun oğlu olmayı, nasıl hak edebilirdim ki?
Gericilerden ve faşist kafalılardan, ABD’den beslenen “liberal godoş”lar, İkinci Cumhuriyetçi tayfa ölçüsünde nefret etmedim, edemedim. Bir zamanlar “kırlardan şehirlerin fethi”, ya da “uzun yürüyüş” deyip bizleri “cuntacılık”la suçlarken şimdi İttihat Terakki çizgisine yanaşmış birilerinden de haz edemedim kırk küsur yıldır…
Her şeye karşın, Başaran amcama yanıt vermeye de karşı çıkmaya da için elvermez. Bir tek ona gösterebilirim Hazreti İsa tavrını; bir tokat da diğer yanağıma atsa, saygıyla başımı öne eğerim; eğilir ellerinden öperim; o kadar…
alperakcam@gmail.com