GÜNLÜK POLİTİKA, EĞİTİME YÜKLENEN SİYASAL İŞLEVLER VE KÖY ENSTİTÜLERİ (I)

Yurt içinde ve komşu coğrafyalarda akan kan durmak bilmiyor… Çocuklar parçalanıyor gözümüzün önünde… Geri ülkelerdeki açlık, yoksulluk, ilaçsızlık ve en önemlisi, göz göre göre emperyalist politikalarla işbirliği yapılıyor olması canımızı yakıyor. 

Böylesine felaket günleri yaşanırken, insanlarımız bu politikaların temsilcilerini meydanları doldurarak alkışlıyor… Özgürlükten, insanca yaşamdan yana olan düşünce, halka doğruları göstermekte epeyce yaya kalıyor.

Hem bugünkü kötü politikaları destekleyen yığınların oluşmasında, hem yeterince canlı bir direniş biçiminin kurulamamış olmasında, kendi gerçekliklerimizden, tarihimizden, kültür özelliklerimizden uzak kalışımız önemli bir etken oluyor.

Eğitim ve kültürde taşların yerine oturtulabilmesi için kendi tarihimize yeniden ve çözümleyici bir bakış açısıyla yönelmek, yeni çıkış yolları yaratmak zorundayız… 

İnsanlık tarihine baktığımızda, genç kuşaklara toplumsal kültürün ve bilginin aktarılması, bilgiye ulaşma yol ve yöntemleri konusunda genç kuşakların yetiştirilmesi anlamında ele alacağımız eğitim ve öğretim, ancak ortaçağ sonrasında toplumların önemli bir sorunu durumuna gelebilmişti. Ortaçağın eğitim ve öğretimi, egemen dinsel örgütün veya feodal-monarşik gücün kendi ideolojisinin genç kuşaklara belletilmesi olarak yapılanıyordu. 

Bu tarihten başlayarak da siyaset sahnesinde yer alan her toplumsal sınıf, zümre ya da grup, gelecek kuşakları kendi çıkar ve düşüncel sistemi doğrultusunda yetiştirebilmek için çaba göstermeye başlamıştır. Eğitimi “istendik davranış edindirme ve değiştirme” biçiminde tanımlayan bir anlayış, neredeyse tüm eğitim sistemlerinin ana yörüngesi olmuştur. 

Sınıflı toplamlarda, eğitimi toplumdaki farklı sosyal sınıf ve zümrelerin kendi ideolojik amaçlarının dışında, iktidar anlayışından bağımsız olarak ele alabilmek olası değildir. Eğitim, kimi zamanlarda zora dayalı, kimi zaman da siyasal toplum yanında rızaya dayalı bir sivil toplum, hegamonik düşünce oluşturabilmek amacındaki iktidar sahipleri tarafından çoğunlukla bir amaç değil, bir araç olarak işlenegelmiştir. Aklın özgürleştirilmesi, bilgiye ulaşmada yol ve yöntemin tartışılmasından yana olanlar da kimi kez eğitimi bir araç gibi görüyor olsalar da, buradaki araç kavramı aklı araçsallaştıran günümüz tüketim kültürüyle çok çelişir bir anlam taşımaktadır… 

Eğitimin kendisini, insan imgelem dünyasını ve buna bağlı olarak bilgiyi ve insanı geliştirebilecek bir amaç olarak gören ve bunu somut olarak becerebilen sistem ya da eğitim kuramcısı sayısı ise parmakla sayılacak kadar az sayıdadır.  Modern toplumdaki farklı çıkar gruplarının iktidar mücadelesini yansıtan siyaset mekanizmasının eğitim karşısında “yansız” bir davranış içinde bulunabileceğini söyleyebilmek, ancak, kimi değişim zamanlarında geçici bir süre için olasıdır… 

Bu genel bakış açısı içinde ülkemizde siyaset mekanizmasıyla eğitim arasındaki ilişkileri ve Köy Enstitülerini kendi gerçekliği içinde tanımlamaya çalışacağız. 

Bilindiği gibi, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu, birçok düşünür tarafından bir kültür devrimi olarak tanımlanır. Daha çok Batı kaynaklı gözlemcilerden esin almış ve Doğu toplumuna kendini yönetme gücünü, seküler bir yaşam ve eğitimi hiçbir zaman layık bulmamış Şarkiyatçı bakış açısına göre ise, Cumhuriyet bir reddiye ile doğmuştur; Osmanlı kültür ve geleneğinin reddiyesi…

Cumhuriyet tarihimizdeki eğitimle ilgili siyasal işlevleri ayrıntısıyla gözleyebilmemiz için, tarihi bakış açımızı Cumhuriyet öncesine kadar uzatmamız gerekecektir. 

Çok farklı bakış açılarının ve ideolojik yönermelerin birbiriyle çatıştığı Cumhuriyet öncesindeki düşünce akımlarını Yusuf Akçura “Üç Tarzı Siyaset” ile özetlemişti. Osmanlı aydınları arasında, komşu coğrafyalarda arka arkaya patlak veren uluslaşma süreçleri ve bağımsız milli bir devlet olma özleminin ivme kazandırdığı Türkçü akımlar yanında, saltanat ve hilafet makamının aydınlar tarafından kontrolünün sağlanarak sağlam bir zemine oturtulması düşüncesi birbiriyle yarışır durumdadır. Türklük ve Türkçülük kavramlarının yeryüzünde kendi kurucusu soyun dilini resmi dil olarak kabul etmemiş tek imparatorluk olan Osmanlı kültürü içinde ancak 19. Yüzyılın sonuna doğru kullanılmaya başlanmış olması, ilginç bir durum oluşturmaktadır. 

Çağın siyasal karmaşası içinde, 1789 Fransız Burjuva Devrimi’nin öne çıkardığı “eşit, kardeş, özgür” bireylerden oluşmuş bir toplum oluşturma amacıyla tanımlanmış yurttaşlık bilinci, köylülüğün gözde olduğu Narodnik özlemler, monarşik yönetime karşı halk çoğunluğunu kavramaya yönelmiş düşünce akımları, döneme damgasını vurmaya başlamıştır. Meşrutiyet aralıklarıyla ve uzun süre iktidarda kalmış Sultan Abdülhamit’in kendisine tehlike olmaması için Balkanlar ve Doğu Avrupa’ya gönderdiği genç subaylar ve aydın memur kesim içinde bu tür düşünceler hızla yayılmaktadır. Diğer yandan, Şirket-i Hayriyelerle, tütün ve demiryolu işletmeleriyle hızla büyüyen işçi sınıfı ve buna koşut olarak uç vermiş sosyalist yayın ve küçük gizli örgütlenmelerin varlığı da gözlenmektedir.

O sıralar, Balkanlar ve Doğu Avrupa’nın en gözde siyasal akımı, kırsal alanlarda kapitalizmin eşitsizliklerine ve mülksüzleştirmesine karşı direncini sürdüren köylülük üzerine yapılanmış Narodnizmdir. Narodnikler, toprağın köylülerce ortak işlenmesine dayanan Rusya kırsalına egemen kandaş toplum aracılığıyla, doğal yaşamı ve paylaşımı önde tutan eşitlikçi bir toplum kurma özlemindedir.  

Bu kültürel karmaşa içinde, aydınlar ve genç subaylar arasında örgütlenen ve hızla yaygınlaşan İttihat Terakki ile birlikte ağır basmaya başlayan, Kırım Türklerinin önderlik ettiği Türkçü düşünce, aynı zamanda köylücü öğeler de içermeye başlayacaktır.  

30 Kasım 1911 tarihinde yayına başlayan Türk Yurdu dergisi, Türk Ocağı’nın yayın organı gibidir. Sorumlu Müdürü olan Mehmet Emin’in Erzurum Valiliği’ne atanmasından sonra bu görevi Yusuf Akçura üstlenecektir. Türk Yurdu dergisinin yazarları arasında 1916 yılından sonra ırkçılığı emperyalizmin bir oyunu olarak değerlendirerek kendisini demokratik Türkçü olarak tanımlayacak ve Cumhuriyet kuruluş döneminde önemli görevler üstlenecek Yusuf Akçura’nın yanında sosyalist düşünce taşıyan Parvus Efendi gibi adlar da yer almıştır.

Türk Ocağı ve Türk Yurdu halk ve köylü sorunları ile ilgilenmeye öncelik tanımaktadır. 1913-1914 yıllarında yayınlanan Halka Doğru dergisi de, “Halka Doğru Gidenler” başlığı ile ilk “halka gitme” toplu eyleminin öncülüğünü yapmıştır. Birçok askeri tıbbiye öğrencisi ve hekim, böylesi bir düşünce noktasından hareketle Anadolu köylerine gidecekler, bir yandan sağlık taraması yaparken bir yandan da Türkçü ve halkçı düşünceyi yaymaya uğraşacaklardır. Türk Ocağı’nın 1. Dünya Savaşı yıllarında bir “edebi salon” durumuna geldiğini savlayan bazı üyeleri Mart 1919’da “Köycüler Cemiyeti”ni kuracaklardır. Bu örgütün önderlerinden birisi de Cumhuriyet aydınları arasında adı duyulacak olan Dr. Reşit Galip Bey’dir.

Bu köye gidişin, ironik bir biçimde 1968 gençlik kuşağı içinde de yineleneceği görülecektir. 

Mustafa Kemal üzerinde önemli düşünsel etkisi olmuş Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp’in eğilimleri, ekonomik alanda kalkınma için köylü kesimine ağırlık verilmesi doğrultusundadır. Cumhuriyet kuruluş döneminde ve sonrasında köy ve köylülüğün Mustafa Kemal’in söylemleri arasında nasıl geniş bir yer tuttuğu herkes tarafından bilinmektedir.  

Ziya Gökalp’in “Türk harsı” kavramıyla yücelttiği toplumsal kesim, Anadolu’nun kırsalında yer alan, Avrupa ve İslam medeniyetlerinin etkisinden uzak kalmış olan köylü kitleleridir. 

Kaynağında tüm dünyada belli bir toplumsal aşamayı yaşayan, imececi, dayanışmacı, cinsler arasında ayrım yapmayan, kurultaycı, kandaş toplum ve göçerlik dönemine ait kimi özellikler, Ziya Gökalp’in “Türk harsı” kavramı ile salt bize ait nitelikler gibi tanımlanmıştır. Gökalp’e göre, Osmanlı çöküşünün önemli nedeni olan Batı ve Arap medeniyetlerinin taklitçiliğinden vazgeçilmeli,  bunların teknik gelişmelerinden yararlanılmalı, ancak, eğitimin temeli “Türk harsı” olmalıdır. 

Ziya Gökalp’in “Türk harsı” ile yüceleştirdiği Anadolu köylüsüne ait kimi özelliklerin Batılı aydınlar da farkındadır. Marksizmin kurucusu Karl Marks, Osmanlı-Rus savaşının sürdüğü 04 Şubat 1878 tarihinde Leipzig’de bulunan Alman Sosyal Demokrat Partisi önderi Wilhelm Liebnecht’e yazdığı mektupta şöyle diyor: “İki nedenden dolayı en kararlı biçimde Türkler’den yana tavır almaktayız: Birincisi, çünkü biz ‘Türk köylüsünü’ (vurgu Marks’ın; OBK), Türk halk kitlesini- inceledik ve onun kesinlikle ‘Avrupa’daki köylülüğün en becerikli ve ahlaklı temsilcisi’ (vurgu Marks’ın; OBK) olduğunu gördük.’” (Onur Bilge Kula, Avrupa Kimliği ve Türkiye, s 431)  

Cumhuriyet kuruluşunda etkili olmuş aydınlar, çatışan çeşitli görüşler içinde kendisine karmaşık bir ideolojik yapı oluştururken genç kuşaklara yönelik eğitim ve öğretim çalışmalarına da büyük bir önem veriyordu. Henüz Kurtuluş Savaşı bitirilememiş ve silahtan ekmeğe ülkede birçok sorun varken ilk üzerinde durulan konulardan birisinin eğitim olması çok ilginçtir. 14 Temmuz 1920 da, düşman birlikleri Polatlı’ya kadar ilerlemişken ve top sesleri Ankara’dan duyulurken Mustafa Kemal’in fahri başkanı olduğu Muallimler Cemiyeti’ni toplantıya çağırdığını ve burada eğitimin dış etkilerden arındırılması gerekliliği ile ilgili çok önemli bir konuşma yaptığını biliyoruz.  

1921 yılında oluşturulmuş, görevleri arasında ilkokullarda okutulacak kitapların seçimi ve basımı da bulunan Telif ve Tercüme Heyeti üyeleri arasında Cumhuriyet’in ideolojik yapısını oluşturan önemli adlar bulunmaktadır: Akçoraoğlu Yusuf Bey, Velid Çelebi Efendi, Ağaoğlu Ahmet Bey, Vahidüd-din Efendi, Kâzım Nâmi Bey, Ziyâ Gökalp Bey, Mahmud Esad Bey, Edip Bey, Hakkı Baha Bey…  

Bu üyeler arasından Akçoraoğlu Yusuf Bey başkanlığa, Hakkı Bahâ Bey de kâtipliğe seçilmişlerdir. Bu “Heyet”, yerini 1926 yılında Mustafa Necati’nin kurduğu Talim ve Terbiye Heyeti’ne bırakacaktır. 

Kurtuluş Savaşı’nı izleyerek, eğitimin birliği ilkesinin sağlanması, Türkçe konuşma dilinin resmi dil olarak benimsenmesi, Darülfünün’un parasal ve eğitsel olarak özerk kılınması, Latin harflerinin kabulü, Maarif Vekâleti içinde Talim Terbiye Heyeti’nin oluşturularak eğitimde önemli işlevler üstlenmesi gerçekleştirilmiştir. Bu sırada orta eğitimde de karma eğitime geçilmesi doğrultusundaki bir bakanlık istencine Talim Terbiye Kurulu’nun uzun süre direnmiş olması ilginçtir. 

Bu kültürel değişimlerde önemli etkisi olmuş Mustafa Necati’nin  “Muallimler Birliği” Başkanı iken “Maarif Vekilliği”ne atanmış olması önemlidir… Tevhidi Tedrisat yasasının çıkarılmasından ilk Köy Öğretmen okullarının kurulmasına kadar eğitim alanında birçok yeniliğin öncülüğünü yapmış olan Mustafa Necati, aynı zamanda, 1919 yılında Türkiye İşçi ve Çiftçi Fırkası’nın adayı, 1920 yılında Türkiye Komünist Partisi’nin Sekreteri olmuş ve Mustafa Suphi ile birlikte öldürülmüş Ethem Nejat’ın İzmir’den arkadaşıdır… Kurduğu “Talim Terbiye Heyeti”, bakanlıktan özerk bir kuruluştur. Ayrıca bakanlık içerisinde bir “Güzel Sanatlar Müdürlüğü” oluşturulmuştur. 1. Dünya Savaşı yıllarında Eskişehir’de Maarif Müdürlüğü yapmış olan Ethem Nejad’ın okul yapımı, il matbaası kurulması, bir gazete çıkartılması, bir rasathane için girişim başlatması gibi çalışmalarının izi 1919-1921 yıllarında Eskişehir Muallim Mektebi’nde öğretmenlik yapacak olan İsmail Hakkı Tonguç tarafından adım adım izlenecektir (Engin Tonguç, Bir Eğitim Devrimcisi, s 45-46).    

“Erken Cumhuriyet Dönemi Kültür Eğitim Politikaları” içinde birçok siyasal görüş birbiriyle çatışmakta, her siyasal duruş kendi bakış açısına göre bir “yurttaş yetiştirme programı” oluşturulmasını arzulamaktadır. 1935 yılı Almanya’ya yaptığı geziden dönen Recep Peker’in ortaya attığı “geniş yetkili, dar çerçeveli parti yönetimi, tek tip üniformalı gençlik örgütü” önerisinin Mustafa Kemal tarafından saçmalık denerek reddedilmiş olması, Recep Peker ve benzer şekilde düşünen birçok adın CHP ve dönem politikaları içinde etkili olduğu gerçeğini göz ardı edemeyecektir.  

Osmanlı çöküş döneminde başlayan köye yöneliş, Cumhuriyet kuruluş döneminde nüfusun yüzde seksenini oluşturan ve yüzde doksanın üzerindeki bir kesimi okuryazar bile olmayan üretici köylülüğün eğitim sorunları ile ancak 1935 yılında İsmail Hakkı Tonguç’un İlköğretim Genel Müdürlüğü’ne getirilmesiyle birlikte yüzleşmeyi başarabilmiştir. Kendisi de köy kökenli bir devrimci olan İsmail Hakkı Tonguç, sosyal bilimler, dünya eğitim tarihi ve özellikle de insan el-beyin-üretim becerisinin eğitim sürecindeki yeriyle ilgili güçlü bir donanıma sahiptir. Gazi Öğretmen Okulu’nda el işleri ve resim çalışmalarının yapıldığı bir müze kurmuştur. Tonguç ve çevresindeki bir avuç özverili aydının girişimiyle başlatılan Köy Enstitüleri girişimi, birçok yabancı düşünür ve Unesco tarafından da kabul edildiği gibi, dünyada eşi benzeri bulunmayan bir Köy Enstitüsü mucizesini doğurmuştur. Bu mucizenin tarihçesinde, 1936 yılında açılan Eğitmen Kursları bulunmaktadır. 

Cumhuriyet ilköğretimi, İsmail Hakkı Tonguç’un önderliğinde bir tür üreterek öğrenme ve özgürleşme çabası içindedir. “Elimde olsa, dünyanın bütün okullarına insanın insanı sömürmemesini öğreten bir ders koyardım” diyen Tonguç’un amacı elindeki olanakları kullanarak yoksul köylü çocuklarını toplum içinde etkin birer aydın durumuna getirmek ve köylüde bulduğu tözü ülkenin geleceği için evrensel kültürle harman etmeyi başarmaktır. 

Eğitmen kursları başlarken, Tonguç özgür eğitimde kullanılacak yöntemler için düşüncelerini ve halk kültürüne bakış açısını şöyle açıklıyordu: “Fakat ruhu program taslağında değil, kursu yönetecek arkadaşların ellerinde ve hareket şekillerindedir. Köyde ve köylüde var olan değerleri genel ve geçerli değerler durumuna getirmek, bu kursların ve ondan sonra eğitmenlerinin uğraşlarının bir sonucu olmalıdır… Kursların kendi kendilerini yaratmaları en önemli noktayı oluşturur. İşi bizim klasik işler gibi irdeleyerek merkezden imdat beklerseniz buradan belki kitap, para alabilirsiniz. Ama ruhu vermek merkezin işi değildir.” (İ. Hakkı Tonguç’un Rauf İnan’a gönderdiği mektup, anan, E. Tonguç, Bir Eğitim Devrimcisi, s 228-229) 

“Ruhu vermek merkezin işi değildir” diyor Tonguç… Bu söylem, “21 yüzyıl başlarında “Erken Cumhuriyet Dönemi”ne yönelecek ve çoğu kez bir otopsiye dönüşecek eleştiri furyasının o günlerin politikasında bulup kıyasıya eleştirdiği “her şeye kadir özne” kavramıyla çelişmekte, bu programın önceden tasarlanmış bir düşüncenin ürünü olmadığı açıkça görülmektedir.  

Yüzde doksanı okuryazar olmayan, arpa ekmeğiyle yavan bulgura, yağsız peynire tutsak yaşayan, hayvanıyla birlikte yatan, bitten pireden yakasını kurtaramamış, bin yamalıkla gezen, emeği yedi bin yıldır tefeci bezirgân zümre ve toprak ağaları tarafından sömürülmekte olan, ter ve tezek kokulu köylüde var olan değer neydi acaba?

Sorunun yanıtı için sözü dolaştırmayacağım… Bana göre, bu değer, bereket törenlerinde, ritüellerde, seyirlik köylü oyunlarında, Keloğlan’da, Karagöz’de, Köroğlu’nda, Karacaoğlan’da örneklerini görebileceğimiz, halk kültürünün, çoğul, tüm hiyerarşilere ve kutsal değerleri istismar eden böbürlenmelere kıçıyla gülen, tüm farklılıkları silen, deliyi padişah seçip ata bindiren, sonra da alaşağı eden gücüyle ilgilidir. Bu güç, ancak 2000’li yıllardan sonra Türkçe’ye kazandırılacak olan Mihail Bahtin’in Rönesans ve Dostoyevski çalışmalarında, Octavio Paz’ın Lâtin kültürü üzerine incelemelerinde kuramsal bir temele de oturtulacaktır. 

Devrimci dehası ile özgün yöntem araştırmalarını, evrensel bilgiye ait kuramsal yapıyı kendi halk kültürüyle buluşturmayı başarmış İsmail Hakkı Tonguç da yarım kalmış Anadolu Rönesansı’nın mimarı olacaktır… 

21. yüzyıl başında Cumhuriyet’e yönelik her türlü düşünsel değerlendirmede, halk kültürüyle ancak Tonguç aracılığıyla kurulabilmiş bu ilişkinin gözden kaçırılıyor olması çok ilginçtir… 

Eğitmen kursiyerlerin kamuoyunda ilk görünüşü Ankara Halkevi’nde olacak, Mahmudiye Eğitmen Kursu’nu tamamlamış eğitmenler, 16.11.1936’da getirildikleri Ankara Halkevi’nde Aka Gündüz’ün Yarım Osman adlı oyunu ile kendi tasarladıkları Çoban adlı piyesi oynayacaklardır. Dönemin önemli gazetecisi Ahmet Emin Yalman, Vatan gazetesindeki köşesinde şöyle yazmıştı: “Köy öğretmen namzetleri kendi oyunlarından evvel Akagündüz’ün Yarım Osman isimli iki perdelik bir oyununu oynadılar. Eğer kendi oyunlarını görmeseydim Akagündüz’ün oyununun köy hayatından alınmış iyi yazılmış, iyi oynanmış bir oyun olduğuna hükmedecektim. Akagündüz darılmasın ama, köylü dayılar köy piyesi yazmak ve tertip etmekte kendisini bastırmışlardır. Gördüğüm eserlerle tabiilik ve seyirciyi kavramak hususunda mukayese kabul edecek ne sahne muharriri, ne de aktör tasavvur etmiyorum. Köylüye öğretelim derken onlardan birçok şeyleri öğrenmeye muhtaç olduğumuzu keşfedeceğiz.” (Ahmet Emin Yalman, Vatan Gazetesi, 18 Kasım 1936, aktaran F. Kırby, Türkiye’de Köy Enstitüleri, s 135) 

Tonguç’un okullarında, halk kültürünün imececi, değişimci, yenileştirici gücü ile Hasan Âli Yücel’in çevirilerini sağladığı dünya klasikleri bir araya gelmiş, okullarını kendi elleriyle kuran, kendi yiyeceklerini, giysilerini kendileri hazırlayan, tarım, arıcılık, balıkçılık, demircilik, motor ustalığında uzmanlaşmış, her biri bir müzik gereci çalan, aralarından üç yüzü aşkın yazar ve şair, dört yüzü aşkın müzik ve resim insanı (ki bunlardan yirmiye yakını üniversitelerin güzel sanatlar bölümlerinin kurucu profesörü olacaktır) yetişmiş Enstitülü örnek aydın-öğretmen yetişmiştir.

Bu tabloda, hızla çözülmesi gereken ilköğretim sorununun yalnızca bir abece öğretimi değil, özgür bir yol ve yöntem araştırması yapan, bir ayağı üretimde, bir ayağı sanat ve kültürün temeli olan oyunda bulunan farklı bir izlek yaşamaktadır.   

Köy Ensitütüleri’nin 1943 yılına kadar merkezi bir programı yoktur. Halk kültürünün grotesk yapısı, Köy Enstitüleri’ndeki değişimci, yenilikçi anlayışın temellerinden biri olmuştur. Tonguç’un karnavalcı, şenlikçi bir anlayışla enstitülerde oynayanla izleyeninin birbirinden ayrıldığı sahne anlayışına karşı olması, hafta sonu şenliklerinde seyirlik köylü oyunlarında olduğu gibi doğaçlama oyunların oynanması, köylülerin de hem oyunlara, hem de birçok yerde derslere katılabilmesi, halk ozanlarının usta öğretici olarak enstitülerde görevlendirilmeleri, bu doğrultuda verilebilecek önemli örneklerdir. 

Dönem kültür ve eğitim politikalarını gözden geçirirken unutulmaması gereken bir şey de, özellikle Ankara’da Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi’nin kurulması ve dinamik halkbilim çalışmalarının başlamış olmasıdır. 

Yüksek Köy Enstitüsü’nde Sabahattin Eyüboğlu’nun öncülük ettiği Köy Enstitüsü Dergi Kolu halk bilimci Pertev Naili Boratav ile yakın ilişki içindedir. 1945 yılında çıkarılmaya başlanan “Köy Enstitüleri Dergisi”, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından 17.000 adet basılıp ülkenin dört bir yanına dağıtılıyordu… Sabahattin Eyüboğlu’nun yol göstericiliğinde 20 Köy Enstitüsü’nden gelen yazıları inceliyor, yayına hazırlıyordu... Dergide köy enstitüleri tarafından yapılmış çalışmalar paylaşılmakta, kuramsal tartışmalar yapılmaktaydı. 

Pertev Naili Boratav’ın “Köy Enstitüleri Dergisi“ nin ikinci sayıda yer alan “Masallar Nasıl Derlenmeli?“ başlıklı yazasından sonra masal derlemelerinde artış gözleniyor, yine Pertev Naili Boratav öncülüğünde bir Folklor Arşivi oluşturulmaya başlanıyordu. 

Bilindiği gibi, 1948 yılında çıkarılmış özel bir yasa ile Boratav’ın kürsüsü kapatılmış ve üniversitedeki görevine son verilmiştir.

Köy Enstitüsü kökenli yazarların yapıtları ise kültür ortamına değişik bir hava getirecek, Mihail Bahtin’in Batı Rönesansı’nın kurucu adı saydığı Rabelais romanıyla koşut, grotesk halk kültürü öğelerini üst kültüre taşıyan Rönesansçı bir çığır açacaktır.       

Çoğulcu halk kültürünün grotesk gücüyle ivme kazanmış olan kültür ve sanat ortamında gözlenen diğer değişiklikler, Marko Paşa ve gülmece dergileriyle İkinci Dünya Savaşı sonrasında dünyayı saran ve Türkiyeyi’de etkileyen Mc Cartyci anlayışa ve karanlığa karşı verilen gülmece kavgası, Nazım Hikmet’in imgelem gücünün önündeki sınırlara kafa tutan ve halk kültüründeki ritm ve derinliği duyumsatan, böyle bir anoloji kurmuş serbest vezinli şiiridir. 

Tam da bu noktada, 19. Yüzyıl sonlarından itibaren Doğu ve Orta Doğu ülkeleri üzerindeki askeri ve kültürel egemenliğini perçinlemeye başlamış emperyalist Batı karşısında, bir Doğu toplumu ve coğrafyası olmasına karşın, kendisi için var olmayı başarmış, kendi kültürüyle pozitivist bir düşün dünyası kurmuş, bir anlamda Batı ile Doğu toplumları arasında bir köprü oluşturmaya başlamış ilginç ve farklı bir ülke tablosu ortaya çıkmıştır.

Köy Enstitüleri girişiminin siyasal erk ile ilişkisi de zikzaklı bir çizgide yürümüştür. Tek parti döneminin Cumhurbaşkanı İnönü’nün belli süre içinde büyük desteği olmuştur. İkinci Dünya Savaşı bitiminden sonra bu desteğin geri çekilmeye başlandığını, 1946 yılından sonra ise partinin ve Milli Şef’nin Köy Enstitüsü karşıtı bir politikanın içine girdiğini görüyoruz. İnönü’nün ve hükümet üyelerinin birçoğunun enstitülerden beklentisi ile Tonguç’un beklentisi birbiriyle örtüşmemektedir. 17 Nisan 1944 günü, kuruluş kutlamaları için Hasanoğlan’a gelirken İnönü yanındaki Yücel’e bir soru sorar. “Yücel, bu çocuklar köylerde işe başlayınca bizi tutacaklar mı?” Bu soru üzerine, Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel olumlu bir yanıt verecek, Tonguç söze hiç karışmayacaktır (Engin Tonguç, Bir Eğitim Devrimcisi, s 395) . Tonguç’un arzuladığı, evrensel bilgi birikimi ışığında, Anadolu gerçekliğinin ve halk kültürünün bir parçası olarak özgür yol ve yöntem tartışmasının yapıldığı bir enstitü atmosferinin oluşturulup korunmasıdır. Enstitüler bir siyasal güce ya da iktidara, deyim yerindeyse kadro yetiştirme amacında değildir… 

Sözün kısası, Köy Enstitüleri ancak kendi gerçekliği içinde tanımlanabilir bir özgünlük taşımaktadır.  Bu özgünlük içinde iktidardaki değişik bakış açıları arasındaki savaşımı mutlaka göz önünde bulundurmak gerekecektir. 17 Nisan 1940 günü, Köy Enstitüsü yasasının mecliste onaylandığı gün, Cumhurbaşkanı ve parti tarafından açıkça destekleniyor olmasına karşın, çok sayıda milletvekilinin oylamaya katılmamış olması Cumhuriyet tarihi için bir ilk olarak görülebilir. 

Yüksek Köy Enstitüsü’nün kuruluş aşamasında gerekli olan öğretim görevlilerinin sağlanabilmesi için Yüksek Öğrenim Genel Müdürlüğü’nde Reşat Şemsettin Sirer’in bulunuyor olması, yasal boşlukların doldurulabilmesi için de Talim Terbiye Kurulu içinde Tonguç’un çalışmalarını benimseyen üyelerin azınlık oluşturması, sürecin uzamasına yol açmış, enstitülerin kendi kuruluş sürecinde de yaşandığı gibi, önce iş ve eylem başlatılmış, “mevzuat” arkadan gelmiştir.  

(Devam edecek) 

alperakcam@gmail.com, alperakcam@facebook,com, www.alperakcam.com